كنكره "امام خميني و انديشه حكومت" مروري دوباره

در ابتداي جلسه, آية اللّه معرفت, دبير
كنگره, بيانات حضرت آية اللّه خامنه اي,
مقام معظّم رهبري در ديدار با اعضاي
هيأت علمي كنگره را قرائت نمود, كه متن
كامل آن در اين شماره مجله آمده است.

پس از قرائت بيانات مقام معظم
رهبري, حجت الاسلام قاضي زاده,

مسؤول كميته علمي كنگره, گزارشي از
فعاليت هاي يك ساله كميته در جذب
مقالات, مصاحبه هاي علمي,
مأخذ شناسي انديشه سياسي امام ارائه
نمود.

در ادامه اولين جلسه كنگره, آية اللّه
هاشمي رفسنجاني سخنان مبسوطي
پيرامون روند شكل گيري تفكر حكومت
اسلامي در امام خميني ايراد نمود و ضمن
تشكر از برپايي همايش براي طرح انديشه هاي
امام راحل, گفت: "قطعه بسيار مهم
تاريخي بر دنياي اسلام و به خصوص ايران
مي گذرد و چنين قطعه تاريخي در گذشته
نداشتيم. و عصر ما به رهبري امام راحل
وارد نقطه متحول كننده اي شد كه از ابتداي
تاريخ اسلام منتظر آن بودند و براي تحقق
آن خيلي ها فكر كردند اما راهي پيدا نكردند."

ايشان در ادامه علل و انگيزه هايي كه
موجب عدم طرح بحث جدي ولايت فقيه
و حكومت اسلامي در ادوار گذشته
پرداخت و خاطر نشان ساخت: "چطور
شد, شخصيتي مثل امام, طلسم را
شكستند و اين قطعه تاريخي را به وجود

آوردند؟ واقعاً قابل بحث است و حتماً نياز
كار بزرگتري دارد و من در فهرست مقالات
كنگره, اشاراتي ديدم اما تحليل تاريخي
جامع در آنها نبود چطور اين اتفاق تاريخي
پس از اين مدت طولاني اتفاق افتاد و
شرايط عيني و تاريخي و عواملش بيشتر
بررسي شود."

وي, امام خميني را متأثر از شكست
حركت انقلابي مشروطه و ناجوانمردي هاي
در حق علما و مردم دانست و آن را انگيزه
براي ورود به مسائل سياسي و طرح
حكومت اسلامي ذكر نمود و در ادامه با
اشاره به ويژگي هاي تفكر امام در رابطه با
حكومت اسلامي گفت: "امام با ديدن
حضور مردم و آمادگي آنان و پس از تبعيد,
با ديدن مبارزه پس از خود و محوريت
حركت حوزه و مردم, رهبري مبارزه را
خود عهده دار بودند و در عين حال
تصميمشان به تدريج تقويت شد و فكرشان
را به صورت بحث هاي ولايت فقيه تشريح
كردند و امروز تز حاكميت اسلام به اين
صورت در مذهب تشيع درآمد."

رئيس مجمع تشخيص مصلحت نظام

افزود: "نتيجه من از سير بحث اين است
كه حضور مردم و حضور "ناصر" كه تنها
ابزار اين نوع حكومت است براي حضرت
امام يك شرط مهم بود كه به اين نقطه
رسيدند و تا آخر هم روي مردم حساب باز
كردند."

وي, اهتمام امام به حضور مردم در
دوران نهضت و دور انديشي ايشان در
نهادينه كردن مردم در تشكيل حكومت
اسلامي و حضور مردم در انتخابات متعدد
را يادآور شد و گفت: "چند روز پس از
پيروزي انقلاب امام فكر رفراندم را مطرح
كردند و براي كلمه "جمهوري اسلامي"
چه مقاومتي كردند و ايشان هم "جمهوري"
را مهم مي دانستند و هم "اسلامي" را. در
رفراندم با تدبير ايشان حدود 99% رأي به
جمهوري اسلامي دادند. بعد قانون
اساسي را به رفراندم مي گذارند."

ايشان ضمن انتقاد از كساني كه
حركت مردم را ناآگاهانه قلمداد مي كنند,
گفت: "كساني كه مي گويند مردم را
گله وار آوردند خيانت مي كنند و به مردم
اهانت مي كنند, مردمي كه با آگاهي شاه را

سرنگون كردند و قدرت عظيم استعماري
را بيرون كردند اين مردم چطور ناآگاه به
ميدان آمدند؟ اين چه تعبير و برداشتي
است." وي افزود: "حالا پس از گذشت
20 سال, ناسپاسي هايي از ناحيه بعضي
ديده مي شود كه چگونه به يمن انقلاب و
در سايه حركت عظيم مردم و در سايه
خون هاي شهدا و فداكاري ها و گذشت و
مبارزه با استبكار به اينجا رسيدند؟ و به اين
فكر بيفتند كه چيز ديگري را جايگزين افكار
نوراني امام كنند."

آقاي هاشمي رفسنجاني همچنين
گفت: "افرادي از خط امام شروع كردند و
جان گرفتند و امروز خط آتاتورك را بر خط
امام ترجيح مي دهند."

آيت اللّه سبحاني يكي ديگر از سخنرانان
جلسه صبح در اولين روز اجلاس بود كه به
طرح مباني اصولي امام خميني در باب
حكومت اسلامي پرداخت و ضمن تشريح
افكار و مباحث امام خميني در باب
حكومت اسلامي از سال 1329 به بعد و
توضيح برخي مباني اصولي ايشان گفت:
"حضرت امام در مباحث اصولي غالباً

مبتكر و مؤسس بودهاند; براي مثال
مي توان به نظرهاي ايشان درباره مسأله
تعبدي و توصلي, حجيت خبر واحد,
تقدم اصل سببي و مسببي و خطابات
شخصي و قانوني اشاره كرد."

استاد حوزه علميه قم در تبيين ولايت فقيه
از ديدگاه امام خميني اظهار داشت: "فقيه
ولايتش را از مردم نمي گيرد و مردم مشرّع
نيستند و اصل اوليه عدم حجيت رأي و
حكم فردي بر فرد ديگر است حتّي رأي
عادلانه هم حجّت نيست, پس اگر كسي
حاكم است و در نفوس و اموال تصرف
مي كند, اين تصرّف ولايت مي خواهد و
چون چنين ولايتي را مردم ندارند بايد
خداوند كه صاحب ولايت كبراست يا از
جهت نصيب يا قدر متيقن اعطاء كند."

وي افزود: "اگر مردم در محضر امام
حاضر شدند و اعلام آمادگي كردند بر امام
لازم است با آنها همراهي كند. مسلماً مردم
و آمادگي آنها شرط است اما مشروعيت
ولايت از مردم نيست بلكه تحقق پذيري
است, اين حتي در اوليا و انبيا هم همين طور
است. بنابراين حكومت اسلامي حكومتي

الهي ـ مردمي است كه "الهي" اشاره به
اسلامي بودن و "مردمي" اشاره به جمهوري
بودن آن است."

در ادامه جلسات كنگره جمعي از
محققان به ارائه مقالات خود پيرامون
موضوعات مختلف در زمينه "امام خميني
و انديشه حكومت اسلامي" پرداختند.

آية اللّه محي الدين حائري شيرازي از
سخنرانان عصر روز اول اجلاس بود كه
پيرامون "معيار مصلحت در نظام اسلامي"
به ايراد سخن پرداخت.

ايشان ضمن توجه دادن به دو موضوع
"واقع گرايي" و "حقيقت گرايي" و پرهيز از
گرايشات افراطي و تفريطي, گفت:
"بسياري از افراد به بهانه حقيقت جويي,
واقعيت هاي موجود را بي اهميت قرار داده
و در نتيجه بزرگترين ضربه براي دفاع از
حق و زمينه به وجود آمدن حكومت هاي
لائيك را فراهم نمودند."

وي افزود: "ريشه جنبش لائيك در
تعصبات مذهبي است و هر كجا تعصبات
خام تحت عنوان اطاعت محض از دين
مطرح شد, عكس العمل آن گرايش به عالم

لائيك است, و همچنين شرق و غرب
مولود افراط و تفريط ها است. امام خميني
شخصيتي بود كه بدون باج دادن به
قدرت ها و شريك قرار دادن غير خدا,
واقعيت هاي اجتماعي را رعايت
مي كردند. و هر كس خواست هاي مردم
را ناديده بگيرد, توجه درست به مسائل
ندارد. و فقيه در تشخيص مصلحت,
آمادگي و پذيرش مردم را در نظر مي گيرد,
البته انفعال دائم ندارد و رسالت فقيه اين
است كه زمينه اي در مردم به وجود آورد تا
اشتهاي حكومت اللّه پيدا كنند."

در پايان نخستين روز اجلاس ميزگردي
با عنوان "ولايت فقيه و آزادي هاي سياسي"
با حضور حجت الاسلام والمسلمين
محمدمهدي آصفي, حجت الاسلام و
المسلمين سيد محمد موسوي خوئيني ها,
حجت الاسلام والمسلمين عباسعلي عميد
زنجاني و دكتر حاتم قادري برگزار شد.

آقاي موسوي خوئيني ها در ابتدا,
لزوم مشخص نمودن قرائت خود از ولايت
فقيه براي تبيين نسبت آن با آزادي را يادآور
شد و گفت: "برطبق نظريه ولايت انتصابي

مطلقه فقيه, آزادي ها در چارچوب
مصلحتي است كه ولي فقيه تشخيص
مي دهد, اما طبق نظريات ديگر, نتيجه
فرق مي كند."

در ادامه آقاي عميد زنجاني, ضمن
پذيرش اصل نسبت, گفت: "چنين نظريه اي
مي تواند آثار مثبتي نيز داشته باشد و آن
اينكه توسعه سياسي را به هر نحو كه جامعه
طلب نمايد, ايجاد كند."

آقاي آصفي ضمن نفي وجود واژه
آزادي در قرآن و سنت, ابهام موجود در
مورد آزادي و ولايت فقيه را در اثر
جابه جايي اصطلاحات برشمرد و گفت:
"اسلام از حق مردم بسيار سخن گفته است
و بر اين اساس حقوق سياسي مردم عبارتند
از: 1ـ شورا 2ـ مشاركت 3ـ مراقبت و
نظارت, كه هر سه مورد در عرض ولايت
فقيه قرار دارند. بر اين اساس, نقش مردم
از نظر اسلام نقش بسيار وسيعي است و
بنابر همه قرائت ما از نظريه ولايت فقيه با
آن سازگار است."

آقاي خوئيني ها در ادامه, آزادي را از
ديدگاه امام و قانون اساسي يك "حق"

دانست كه اين تلقي با نظريه ولايت انتصابي
ناسازگار است.

آقاي عميد زنجاني در پاسخ, با
استناد به اصل دوم قانون اساسي, آزادي
مورد مقبول را توأم با مسؤوليت دانست و
گفت: "در اسلام آزادي در چار چوب
تكليف است و همه ادله شرعي گواه بر آن
است."

در ادامه آقاي دكتر قادري در شرح
نظر خود گفت: "پرسش مهم اين است كه
آزادي مقدم است يا مسؤوليت؟ آيا به
ايشان آزادي داده اند كه ايمان بياورد و بعد
مسؤوليت بپذيرد يا اينكه از اول مقيد بوده
الزاماتي را بپذيرد؟ تصور من اين است كه
به ايشان آزادي داده شده ايمان بورزد تا بعد
مسؤول واقع شود."

وي درباره نسبت ولايت فقيه و آزادي
گفت: "اگر منظور از ولايت فقيه, مطلقه
بودن آن باشد, آزادي ها به حداقل خود
مي رسد."

سپس آقاي خوئيني ها ضمن تناقض
آميز خواندن سخنان آقاي عميد زنجاني,
گفت: "برطبق مبناي نصب همه قدرت ها

در ولي فقيه متمركز مي شود و با توجه به
اين امر چگونه بستري براي توسعه سياسي
كه معناي توزيع قدرت تعريف شده,
مي باشد."

آقاي عميد زنجاني در پاسخ گفت:
"آزادي و مسؤوليت دو مقوله اند, صحبت
اين نيست كه مردم حق دارند ولي فقيه را
انتخاب كنند, اينها آزادي نيست و تكليف
است, چرا اين همه درباره آزادي صحبت
مي شود اما يك هزارم آن درباره تكليف
صحبت نمي شود."

وي با استناد به بخشي از كتاب تحرير
الوسيله گفت: "از نظر امام قيام فقيه براي
تشكيل حكومت واجب است و بر مردم نيز
واجب است كه فقيه را در اين كار ياري
دهند."

در ادامه دكتر قادري درباره جايگاه
آزادي در قانون اساسي گفت: "در قانون
اساسي در بسياري موارد از آزادي به عنوان
حق ياد شده است ولي بايد روشن كنيم كه
معناي حق چيست؟ و آيا معنا به معناي
لغوي است يا مشاركت؟ و من كه به عنوان
يك شهروند به قانون اساسي رأي دادم

چنين برداشتي نداشتم كه حق در واقع به
معناي فضيلت است."

وي در جمع بندي ديدگاه خود در
مورد نظر امام در اين مقوله گفت: "امام
تكليف است و از ديدگاه ايشان نمي توان
آزادي هاي گسترده استنباط كرد و آزادي از
ديدگاه ايشان مبتني بر پيش فرض متدين
بودن مردم است و در ولايت مطلقه فقيه
آزادي ها خيلي محدود مي شود."

دومين روز اجلاس با بررسي موضوع
"ولايت فقيه, نهادهاي سياسي و اصول
مدني" آغاز شد و در ابتداي جلسه,
حجت الاسلام رحيم نوبهار مقاله خود را با
عنوان "ولايت فقيه, فراقانوني يا در
چارچوب قانون؟" ارائه كرد. وي با استناد
به مجموع مذاكرات شوراي بازنگري قانون
اساسي, گفت: "از نگاه قانونگذاران اصل
بر اين است كه اصول و راهكارهاي قانون
اساسي ملاك اداره امور نظام است, ولي با
توجه به بار معناي "ولايت مطلقه" هرگاه
معضلات از طريق مجمع تشخيص
مصلحت قابل حل نباشد ولي فقيه

مي تواند اقدام به حل معضل نمايد, اما اين
امر تنها در شرايط فوق العاده و استثنايي
امكان تحقق را دارد. و با قطع نظر از اين
مذاكرات, ملاحظه اصولي از قانون
اساسي, ولايت مطلقه به معناي كاملاً
فراقانوني را بر نمي تابد با توجه به تصريح
قانون اساسي بر غير قابل تغيير بودن
اصولي از آن." وي افزود: "براساس
قانون اساسي "رهبر در برابر قوانين با ساير
افراد كشور مساوي است." آيا ولي فقيه
مي تواند با تكيه بر ولايت مطلقه خويش,
مفاد اين اصل را ناديده انگارد."

وي چنين نتيجه گيري كرد: "عمل به
اصول و چارچوب قانون اساسي اصل
است و تحت هيچ شرايطي, به منظور نيل
به راه حلي براي رهايي از بحران ها,
نمي توان اقدام به نقض قانون اساسي كرد.
و به نظر مي رسد حتي معتقدان به فراقانوني
بودن ولايت مطلقه فقيه نبايد به طور مطلق
قايل به آن باشند."

در ادامه جلسه آية اللّه سيدجعفر
كريمي يكي از اعضاي هيأت رئيسه كنگره
طي سخنان كوتاهي ضمن تجليل از

مباحث مطرح شده, طرح شجاعانه
نظريات مختلف را ناشي از اجتهاد فقه
شيعي دانست, و در پاسخ به ديدگاه مقاله
ياد شده, ضمن اشاره به موضوع رابطه
ولي فقيه و قانون اساسي گفت: "ولايت
فقيه از قانون اساسي اقتباس نشده است تا
پرسيده شود كه قانون اساسي, چه ميزان
اختيارات به ولي فقيه داده است, اگر
ولايت فقيه از قانون و مردم گرفته شده
بود, بايستي به قانون و نظر مردم رجوع
مي شد."

ايشان در تبيين مفهوم ولايت مطلقه
فقيه, "مطلقه" را به معناي لغوي و بدون
هيچ قيد و شرط و عدم محدوديت به قانون
اساسي ذكر كرد و پذيرش قانون از سوي امام
را به منظور پرهيز از هرج و مرج دانست.

آية اللّه جوادي آملي يكي از سخنرانان
روز دوم اجلاس بود. ايشان امام خميني را
به عنوان شخصيتي معرفي نمود كه هم
داراي انديشه حكومت اسلامي بود و در
عمل نيز, صاحب انگيزه حكومت
اسلامي. امام به تبعيت از پيامبران و
امامان, انديشه خود را به تدريج بيان كرد و

وجود عبارت هاي مختلف در آثار امام به
همين علت است.

استاد حوزه علميه قم در ادامه به دو
برداشت از ولايت فقيه اشاره كرد و توضيح
داد: "يكي نظر عموم فقيهان و ديگر نظري
است كه برخي مطرح مي كنند كه فقه جزو
علوم انساني نيست و بر اين اساس,
آموختگان آن, عالم نيستند. اينان معتقدند
حتي اگر فقه, علم باشد, حكومت از دين
جداست."

وي در ادامه بحث خود, ضرورت
تبيين انديشه و انگيزه امام را متذكّر شد و
گفت: "امام حرف تازه اي مطرح كرد و
گفت رابطه فقيه با مردم, رابطه امام و امت
است نه مرجع با مردم, و من آن فقيه هستم
و اين حرف را نه از باب شخص "روح اللّه
موسوي" گفت بلكه از باب اينكه فقاهت و
عدالت حاكم است و لذا اگر حكمي بدهد
و بر او نيز عمل به آن واجب است و اگر
حكمي مي داد و خود را استثنا مي كرد
حكومت استبدادي مي شد."

ايشان در بخش ديگري از سخنان
خود, ضرورت مطالعه مجلات علمي و

شبهه شناسي و پاسخگويي به آنها را يادآور
شد و فتنه هايي كه پس از رحلت امام به
وجود آمد را چنين بيان كرد: "ابتدا بحث
انكار مبدأ و سپس تفكر جدايي دين از
سياست و در مراحل بعدي بحث سكولار
و پلوراليسم مطرح شد كه اين فتنه ها با
پاسخگويي دانشگاهيان و حوزويان كم شد
و در ادامه تهاجم و شبيخون به ولايت فقيه
آغاز شد كه دين حكومت دارد اما ولايت
ندارد و بعد هم در مصداق ولايت شبهه
ايجاد كردند."

آية اللّه جوادي آملي درپايان,شبهه شناسي
را به عنوان يك واجب برشمرد و متذكر
شد: "امام به مانند پيامبر اسلام هم تحول
در هويت مردم ايجاد كرد و هم تحوّل در
عقلانيت."

ييكي از مقالات ارائه شده در اجلاس,
مقاله اي با عنوان "ولايت فقيه, نصب يا
انتخاب" بود كه تلاش مي كند ضمن نقد و
ردّ ادله نقلي و عقلي نصب, در نهايت
نظريه انتخاب را برمي گزيند.

آية اللّه معرفت پس از ارائه مقاله فوق,
به دفاع از نظريه نصب پرداخت و ضمن

بي ارتباط دانستن مقاله فوق با موضوع
كنگره گفت: "مطالب مقاله, مقايسه نظرات
دو شخص است نه متناسب با موضوع كنگره
كه بررسي نظرات امام را برعهده دارد و
مسأله نصب ادله محكم خود را دارد."

در ادامه اجلاس آية اللّه بجنوردي در
سخناني ضمن اشاره به ارائه بعض مقالات
غير مرتبط با كنگره گفت: "اين سمينار
براي تبيين انديشه امام در مورد حكومت
اسلامي است اما برخي از مطالب ارتباطي
با موضوع نداشت و نبايد بدون مدرك
سليقه هاي خود را به امام نسبت دهيم, و
من معتقدم همان اهميت و دقتي كه در
سنت در نسبت به معصوم وجود دارد, در
نسبت به مسائل به امام نيز چنين است و
بايد با مدرك و مستند گفت نه طبق سليقه."

وي در بخش ديگري از سخنان خود
گفت: "امام از آغاز تا پايان حرفش يكي
بود و اگر حمايتي از حركتهاي آزاديبخش
بود, تأييد معنوي بود نه مادي و نظامي.
در مورد جنگ, در حالي قطعنامه به ايشان
تحميل شد كه ايران در مقابل تمام كفر و
شرك قرار گرفت و غير از اين راهي وجود

نداشت, نه اينكه عقيده اش عوض شد."

ايشان ضمن تأكيد بر اينكه نبايد
تمايلات خود را به امام نسبت بدهيم گفت:
"از نظر امام خميني اصل حكومت, از
ضروريات عقلي و جزء احكام اوليه است و
همچنين اسلام داراي سيستم حكومتي است
كه عبارت از حكومت قانون است و در
اسلام هيچ گاه فرد بر مردم حكومت نمي كند
بلكه حاكم همان قانون الهي و مكتب الهي
است."

وي افزود: "ساير فقها قبل از امام
خميني مسأله ولايت فقيه را از مصاديق امر
به معروف و نهي از منكر و مبارزه با ظالم
مطرح مي كردند و امام اولين فقيهي بود كه
در مذهب شيعه, حكومت اسلام را با اين
خصوصيات معرفي كرد و ايشان اساس
حكومت را بنياد كرد و بر اين اساس
انقلاب پيروز شد."

در پايان دومين روز كنگره, ميزگردي
با عنوان "روحانيت و دولت" با حضور
اساتيد حوزه و دانشگاه برگزار شد.

در اين ميزگرد, آية اللّه گرامي و
حجج اسلام هادوي و غروي و دكتر

نجفقلي حبيبي و دكتر مصطفي ملكيان به
طرح ديدگاه هاي خود در اين موضوع
پرداختند.

در ابتدا, دكتر حبيبي ضمن تأكيد بر
نقش مؤثر حضور روحانيت در جريان
پيروزي انقلاب و تداوم آن و جلوگيري از
انحرافات گفت: "امام در آغاز انقلاب
وظيفه اصلي روحانيت را تبليغ و ارشاد و
عدم پذيرش مسؤوليت هاي اجرايي و در
عين حال دخالت در سياست مي دانستند
اما پس از پيش آمدن مسائلي همچون
رياست جمهوري بني صدر, حضور
مستقيم روحانيت در امور اجرايي را
ضروري دانستند."

ايشان در ادامه به آثار منفي حضور
روحانيت در امور اجرايي اشاره كرد و
گفت: "يكي از مسائل مهم براي روحانيت
اين است كه بخشي از جامعه هنوز باور
نكرده كه مسؤوليت ها طبق شايسته سالاري
است نه قشري, و همچنين وظيفه اصلي
روحانيت كه نظارت است, در بعضي
جاها تحقق نيفتاده است و فرياد روحانيت
در مسائل انحرافي مانند ثروت اندوزي

بعضي از مسؤولين, ضعف بعض مديريت ها
بلند نيست و در واقع استنباط مي شود كه
حقيقت فداي مصلحت مي شود."

در ادامه آية اللّه گرامي در مورد تجربه
20 ساله حضور روحانيت در مسائل
سياسي گفت: "جواب قطعي را بعداً
تاريخ معين خواهد كرد اما به طور اجمال,
مسائل كلي به نفع بوده است, به جهت
اينكه استعمار شرق و غرب از سر ملت
كوتاه شد, شخص اول مملكت تسليم
قدرتهاي خارجي بود, انتخابات مردمي
نبود, جوّ عمومي فساد آور بود همچون
مطبوعات فاسد, مشروب خواري ها و…
اما بايد به امور جزئي نيز توجه شود تا به
كليات منجر نشود و اعتقاد مردم از
روحانيت سلب نشود."

حجت الاسلام غرويان نيز حضور
روحانيون در عرصه هاي مختلف را مثبت
ارزيابي كرد و ايده روحانيون را شايسته
سالاري ذكر كرد و گفت: "شأن روحانيت
حضور در امر نظارت و اجرا است و
نظارت بدون اجرا كارآيي ندارد."

دكتر ملكيان در پاسخ به سؤالي درباره

مقيد بودن تفسير دين از مجموعه اي كه با
قدرت هماهنگ هستند را منوط به پاسخگويي
به سؤالاتي نمود كه عبارتنداز:

1ـ آيا تفسير دين از سوي حاكمان امر
صحيحي است يا نه؟ به معني اينكه آيا
دغدغه حفظ قدرت سياسي, سهمي در
استنباط نخواهد داشت؟

2ـ روحانيت كه علاوه بر وظيفه
ارشاد, اجرا را هم بايد برعهده داشته باشد
اگر كسي استنباطي را با اسلام موافق
ندانست چه بايد كرد؟ و آيا كسي حق اعتراض
دارد يا نه؟

3ـ روحانيت كه وظيفه نظارت را
برعهده دارد چه كسي ناظر اوست؟ و
مكانيزم نظارت بر روحانيت چيست؟

در ادامه حجت الاسلام غرويان در
پاسخ به سؤالات فوق گفت: "عالمان دين
به عنوان متخصصان دين, روش ها و منابع
دين را به صورت تفصيلي مورد بحث قرار
مي دهند تا هر سؤالي را با مراجعه به دين
پاسخ دهند. و عقلايي ترين روش در
مسائل تخصص, رجوع به متخصص
متدين عادل است. و اظهار نظر در هر

علمي برعهده متخصص آن علم است, آيا
غير فيلسوف هيچ گاه مي تواند كشف كند
كه يك فيلسوف اشتباه كرده است." وي
افزود: "در اسلام سيستم نظارتي همچون
امر به معروف و نهي از منكر, نصيحت
ائمه مسلمين وجود دارد كه از طريق مردم
و ساير علما صورت مي گيرد."

آية اللّه گرامي نيز در اين زمينه گفت:
"با توجه به شرطيت اعلميت, اشتباهات را
در حد زيادي كم مي كند و مسأله نظارت
عمومي بر علماء يا نصيحت و مشورت
امكانپذير است و جلوي بسياري از اشتباهات
گرفته مي شود."

آقاي غرويان نيز يادآور شد: "در
سيستم حكومتي و مديريتي عالمان دين
علاوه بر نظارت بيروني, نظارت تقوايي و
دروني وجود دارد كه از نظارت بيروني
مؤثرتر است زيرا در آن احتمال خطا و فرار
از قانون بيشتر است."

* *

سومين روز اجلاس با سخنان آقاي
دكتر گرجي پيرامون "احكام حكومتي در
فقه اسلامي" آغاز شد. وي ضمن تقسيم

احكام به "شخصي", "احكام مربوط به
روابط افراد بشر ـ طرفيني ـ" و "احكام
عمومي يا حكومتي", به تشريح آنها
پرداخت و گفت: "در دو قسم اول, راه
همان است كه فقها از طريق ادله اربعه يعني
كتاب, سنّت, عقل و اجماع پيمودند اما
اثبات احكام حكومتي همراه با استدلال
فقهي فوق ممكن نيست بلكه به واسطه يك
سري ضوابط كلي دين مانند لزوم حكومت
همراه با عدالت, رعايت حقوق,
مساوات, مواسات قابل اثبات است و
شرايط, زمان و مكان و… در احكام
حكومتي مؤثر است." وي افزود: "راه
اجتهاد در امور فوق, رعايت ضوابط كلي
از سوي شارع, به ضميمه رعايت
مصلحت جامعه و پرهيز از مفسده است.
و به همين دليل بايد يك مجمع تشخيص
مصلحت خاصي متشكل از افراد متخصص و
داراي فنون مختلف, تشخيص موضوع
مصلحت و مفسده دهند و مجلس نيز
قوانيني را وضع نمايد و بدين جهت استنباط
احكام حكومتي برعهده مجتهد و فقيه
نيست."

آية اللّه خرازي يكي از اعضاي هيأت
رئيسه كنگره در پاسخ به برخي از مطالب
ارائه شده توسط آقاي دكتر گرجي, سخنان
كوتاهي ايراد نمود و گفت: "اگر عقل
حجت است و كشف از واقعيات مي كند,
فقه نيز كشف از واقعيّات مي كند و نبايد
براي دامنه كشف عقل گسترش قايل شد و
عقل در دائره معاليل حجت است نه علل.
و بايد مصاديق عقل را از شرع به دست
آورد مانند اينكه اصل عدل حكم عقل است
اما مصاديق آن را شرع تعيين مي نمايد و چه
بسا در جوامع مختلف, مصاديق متعدّدي
داشته باشد يا موضوع حق."

دكتر گرجي بار ديگر بر سخنان خود
تأكيد نمود و گفت: "حجيت عقل بيشتر در
معارف اعتقادي مورد نظر من بود نه احكام
عملي, و اگر اختلاف در اموري كه گفته
شد بسيار كم است و در برخي مسائل تمام
عقلا متفقند و در واقع عقل پيغمبر باطني
انسان و داراي ارزش بالايي مي باشد."

در ادامه اجلاس آية اللّه مشكيني,
طي سخنان كوتاهي ضمن تجليل از
شخصيت امام خميني, از وي به عنوان

"مرد بزرگ تاريخ و انسان كامل" ياد نمود و
گفت: "او مؤدّب به ادب الهي و شجاع بود
و زماني كه همه در خفقان شديد قرار
داشتند با سخنان و حركت خود ما را بيدار
كرد و هر چه داريم از اوست, و ايشان به
تنهايي در مقابل رژيم پهلوي ايستاد و پيروز
شد و دنيا را متنبه كرد."

ايشان همچنين ضمن توصيه به علما و
فضلاي حوزه براي الگو قرار دادن زندگي
امام, اظهار داشت: "اسلام از روحانيون
انتظاراتي دارد, قيام كنيد و اسلام را به همه
جا برسانيد, حكومت الهي در قطعه اي از
زمان و زمين به شما واگذار شده است و
دولت ابرار از آن شماست."

آية اللّه مشكيني در پايان ضرورت
مجهز شدن به منظور پاسخگويي به شبهات
را يادآور شد و گفت: "جوانهاي ما هزاران
تشكيك دارند, در اصل اسلام, احكام
اسلام و…و لذا بايد فقه, اصول, فلسفه
و… بخوانيد و قوي شويد تا بتوانيد با هر
كسي بحث كنيد."

در ادامه اجلاس, آية اللّه مؤمن درباره
"ولايت فقيه و ارتباط آن با نهادهاي

حكومتي" به ايراد سخن پرداخت و مسأله
ولايت فقيه از ديدگاه امام را, ادامه ولايت
پيامبر و ائمه معصومين برشمرد و به همين
جهت ضمن بررسي مبسوط ادله ولايت
پيامبر(ص) و ائمه اطهار(ع) گفت:
"ولايت از نظر لغوي به معناي سرپرستي
است و در قرآن نيز به همين معنا وارد شده
است و در قرآن از حكومت اسلامي, به
ولايت تعبير شده است و در روايات علاوه
بر تعبير فوق, "قيّم و راعي" نيز استفاده
شده است."

ايشان در ادامه با توجه به معناي حاكم
اسلامي, ارتباط نهادها با حكومت را
چنين تشريح نمود: "هر نهادي كه در
حكومت اسلامي تشكيل مي شود به عهده
ولي امر است و سرپرستي امور مردم
اقتضاء مي كند, آنچه كه مصلحت و
شايسته مردم است را تصميم گيري كند و بر
مردم هم عمل بر طبق آن واجب است و در
غير اين صورت, معناي سرپرستي تحقق
نمي يابد. البته اعمال اختيارات لازم
نيست شخصي باشد و مي تواند به ديگران
واگذار نمايد."

حجت الاسلام والمسلمين كروبي
سخنران اختتاميه كنگره بود كه طي
سخناني ضرورت طرح مباحث عميق,
مستدل و منطقي در باب حكومت اسلامي
را يادآور شد و گفت: "امام با همين مبنا و
تئوري حركت خود را شروع كرد و به
مبارزه ادامه داد تا انقلاب به پيروزي رسيد
و حكومت اسلامي تشكيل داد و با همين
تئوري تمامي توطئه ها را يكي پس از ديگر
سپري نمود و با نفوذ معنوي خود, مردم را
به صحنه آورد و با امواج اطاعت از ايشان
انقلاب پويا و بالنده به حركت خود ادامه
داد."

وي با تشريح ديدگاه امام خميني از
حكومت اسلامي گفت: "حكومت
اسلامي مورد نظر امام در اسلاميت و
جمهوريت خلاصه مي شود و بايد توجه
كرد كه آيا اين دو ركن آسيب ديده است؟ در
حالي كه مردم همان مردم زمان امام هستند
و جوانان نيز همان جوانان و روحانيت نيز
همان روحانيت است."

وي افزود: "به نظر من اسلام امام,
اسلام طرفداري از مستضعفان, قسط,

عدالت و حاكميت قانون بود; بايد توجه
شود مبادا اينها آسيب ديده باشد. بزرگان و
مسؤولان, بازنگري در خود كنند شايد
مشكل از شيوه ما باشد كه امروزه بسياري
از جواناني كه در جبهه ها حضور داشتند
اشكالات و شبهات فراواني دارند."

ايشان همچنين گفت: "اسلام حتماً
داراي حكومت است و جامعه نظم و
انضباط و مقررات مي خواهد و بايد در رأس
آن فقيه جامع الشرائط باشد اما بحث در آن
است كه چه اسلامي را پياده مي كنيم."

آقاي كروبي افزود: "امام مي گويد
حكومت ما استبدادي نيست, و جمهوريتي
كه ايشان مطرح كرد, جمهوريتي است كه
از دل مردم برخيزد و اعمال نفوذ در آن
نشود و مردم آزادانه حق انتخاب داشته
باشند و رأي مردم را زينتي ندانيم."

آية اللّه معرفت دبير كنگره نيز در پايان
اجلاس طي سخنان كوتاهي, مردمي بودن
و ارزش دادن به مردم را از ويژگي هاي امام
خميني برشمرد و گفت: "متأسفانه اين
روزها حتي برخي از خودي ها و دوستان
بحث هايي را مطرح مي كنند و مي خواهند

حكومت را از مردمي بودن جدا كنند و اين
آفت بزرگي است."

* *

در حاشيه كنگره

1ـ كنگره "امام خميني و انديشه
حكومت اسلامي" حاصل تلاش قابل توجه
يكساله جمعي از فضلاي حوزه علميه قم
بود كه بدون تشريفات زائد برگزار شد.

مجموع مقالات ارسالي به كنگره
326 مقاله مي باشد كه از اين تعداد 126
مقاله برگزيده شده و در 8 جلد به چاپ
رسيده است و همچنين 40 مصاحبه با
اساتيد حوزه و دانشگاه و مراجع تقليد
صورت گرفته و در يك جلد عرضه شده
است. مأخذشناسي انديشه سياسي امام در
يك جلد و چكيده مقالات نيز در يك جلد
منتشر شده است. همچنين براي استفاده
محققان, متوني كه در مورد انديشه سياسي
امام به زبان هاي رايج دنيا منتشر شده,
جمع آوري شده و در 20 جلد به تعدادي
محدود تكثير شده است. كنگره همچنان
نشريه "انديشه حكومت" را در هشت

شماره منتشر ساخته است.

2ـ در طول سه روز برگزاري
اجلاس, علاوه بر 9 سخنراني, 27 مقاله
ارائه گرديد و نيز دو ميزگرد برگزار شد كه
در اين رابطه دو نكته قابل توجه است:

الف: با توجه به مقالات زياد ارائه
شده, و فرصت كم صاحبان مقالات,
تعجيل در قرائت را موجب مي شد و اين امر
ميزان استفاده را تقليل مي داد و لذا شايسته
بود كه دست اندركاران اجلاس با حذف
مقالات تكراري, تعداد كمتري از مقالات
را براي ارائه در كنگره برمي گزيدند و زمينه
استفاده بيشتر را فراهم مي نمودند.

ب: برگزاري دو ميزگرد در اجلاس با
استقبال گسترده شركت كنندگان مواجه
گرديد. اگر موضوعات ميزگرد محدودتر و
مشخص تر بود زمينه استفاده را بيشتر
مي نمود اما در هرحال پيشنهاد بسياري از
حاضران در جلسه, استمرار چنين جلساتي
در سطح حوزه و براي عموم طلاب و
فضلاي حوزه بود.

3ـ مقالات از تنوع ويژه اي برخورد
بود كه قابل تحسين مي باشد اما برخي

مقالات با موضوع كنگره ارتباطي نداشت
و برخي نيز از اين فرصت براي طرح
نظرات و تمايلات خاص خود و يا تحميل
بر ديدگاههاي امام استفاده مي كردند كه
اين امر مورد اعتراض برخي از اعضاي
هيئت رئيسه و حضار قرار گرفت.

4ـ حجت الاسلام قاضي زاده مسؤول كميته علمي كنگره هدف اساسي برگزاركنندگان كنگره را طرح ديدگاههاي مختلف دانست و گفت: "طرح مباحث يا استدلال به سخنان امام و با مبنا, مانعي ندارد."

ايشان همچنين گفت: "در مواردي
شايد مقالات تكراري به نظر مي رسيد اما در
واقع آنها با شكل جديد و طرحي نو ارائه
شد. و هدف كنگره در مجموع, تعميق
بخشيدن هرچه بيشتر و فراهم نمودن طرح
دقيق شبهات و سؤالات در حوزه علميه بود.
و طرح سؤالات جديد يكي از برنامه ها بود و
بايد تحمل ما بيشتر شود."

وي افزود: "با توجه به كثرت
مقالات, نبايد انتظار داشت كه همه مطالب
حق باشد و بايد زمينه بالندگي بيشتر انديشه
امام و اسلام را فراهم نمود."