نظريه خلافت عمومي انسان [1] در انديشه سياسي سيد محمدباقر صدر(ره)

مقدمه

حاكميّت انسان

1. مفهوم و ماهيت خلافت انسان

1- 1- "خلافة الانسان" و "خلافة العام"

1 - 2- استخلاف

1 - 3- اِستئمام

1 - 4- اِستئمان

2. ماهيت و حقيقت استخلاف

3. ويژگي هاي خلافت انسان

4 - مباني خلافت انسان

5 - نتايج نظريه خلافت انسان

---

مقدمه

مبنا و محور بنيادين نظريه هاي سياسي شهيد آية اللّه سيد محمدباقر صدر (ره) را "نگرش و
جهان بيني توحيدي" و "ربّاني بودن نظام هستي" شكل مي دهد. [2] اگر اين موضوع صحيح
باشد كه: "هر كس آن چنان عمل مي كند كه جهان را مي بيند؛ يعني تصوري كه از هستي در
ذهن ما نقش بسته است، در عمل، عقيده و رفتار اجتماعي ما تأثير مستقيم دارد …." [3]
آن گاه نظريه هاي سياسي انديشمندان و متفكران عالم سياست نيز بر مبناي جهان بيني و نوع
نگرش آن ها از وجود شكل مي گيرد. البته در اين جا نمي توان نقش مقتضيات زماني،
تأثيرات انديشه ها و انديشمندان ديگر را انكار نمود. امّا آن چه در اين ميان از اهميت
اساسي تري برخوردار است همان معرفت شناسي، جهان نگري و انسان نگري است و به
قول سارتر: "هر كس آن چنان زندگي مي كند كه جهان را مي شناسد."[4]

بر اساس نگرش و بينش توحيدي، جهان نه مجموعه اي از عناصر، نيروها و قوانين

كور كه سازماني از نيروها، مقررات و قوانين "سنن"، عناصر و اجزايي ِمرتبط، منظم،
هم آهنگ، هدف دار و با معنا است و بر اين اساس "انسان" نيز موجودي معنادار، با هدف
و مسئوليّت مجسم مي گردد. در چنين بينشي توحيد به ژانوسي دو چهره مي ماند كه
ربوبيّت[*] بيانگر يك چهره اش و عبوديّت[**] نشان دهنده ديگر چهره اش مي باشد به عبارت
ديگر، توحيد يك رابطه فراگير و حياتي است ميان رب و تدبيرگر وجود و مربوب يا نظام
هستي. بدين معنا مبناي جهان را ربّاني بودن و عبوديت تشكيل مي دهد. جهان در مدار
توحيد و ربانيّت قرار دارد.

بنابراين جهان مبتني بر ربوبيت و عبوديت كه از علم و حكمت مطلقه الهي نشأت
گرفته است و تحت تدبير ازلي و لاينقطع او قرار دارد، عبث و بيهوده نيست و انسان نيز - به
عنوان بخشي از هستي و بلكه سر آمد آن - موجودي رها، عبث و بي هدف نيست:

آيا مي پنداريد كه همانا شما را بيهوده آفريده ايم و شما را به سوي ما
بازگشتي نيست ."

وجود رابطه اقتداري رب - عبد يا ربوبيت - عبوديت، بيانگر اصل اساسي "حاكميت
مطلقه" خداوند بر جهان و انسان است.

جهان، هدف دار و با معنا بر اساس قوانين و سنّت هايي اداره مي شود كه از آن ها
تحت عنوان "سنّن الهي" ياد مي گردد. بر اين اساس، دومين اصل بنيادين در انديشه
سياسي صدر، وجود سنت هاي الهي حاكم بر جهان هستي است.

هم چنين خداوند بر مبناي حكمت خود انسان را آفريد و او را به دليل دارا بودن گوهر

---

[*] ربوبيّت و ربانيّت نه خالقيت, لذا در اين جا رابطه هستى و خدا صرف رابطه خالق و مخلوق نيست بلكه
رابطه فرمانروا و فرمانبردار است, رابطه اى است اقتدارى. به علاوه ربّ خود خالق است و خالقيت او
در بطن ربوبيتش قرار دارد. در حالى كه مى توان تصور كرد خالقى را كه ربّ نباشد كه اين تصور خود
نوعى شرك مى باشد.

[**] عبوديت چهره زمينى ربوبيت است و لذا بيانگر بعد دوم اقتدار, يعنى اطاعت و فرمان بردارى است.

عقل و نيروي تعقّل و تدبّر، كرامت و فضيلتي ذاتي و فطري بخشيد.

اين برتري و كرامت ذاتي و تكويني نوع انسان حاصل وجود عقل، انديشه، درك،
تعقّل و شعور در اوست:

"اي برادر تو همه انديشه اي مابقي خود استخوان و ريشه اي." [6]

اين جاست كه در اين نگرش نقش عظيم و سازنده توحيد آشكار مي گردد و آن ارائه
بهترين نگرش ها نسبت به وجود است. نگرشي جامع و مانع. نگرشي مبتني بر هدف و
سازنده. نگرشي كه راه، هدف و جهت حركت انسان و جامعه را مشخص مي كند:

از سوي ديگر آدمي به اعتبار "عقل" و "نيروي تعقّل" و "انديشه" و قدرت "تشخيص" و
"استنباط" در طي طريق و اداره امور زندگاني خود، از "آزادي" و "اختيار" برخوردار است و
هيچ كس بر او سلطه و نفوذ ندارد. آزادي انسان چونان عقل و خردش ذاتي و تكويني است نه
اكتسابي و تصنّعي. بر اين مبنا قوانين و سنن الهي نيز آن گاه كه با سرنوشت بشر پيوند و ارتباط
مي يابند، جنبه بشري به خود مي گيرند و لذا توسّط انسان قابل بررسي، شناسايي و كشف
بوده و از زير دست انسان مي گذرند. بنابراين تعارضي با عقل يا آزادي او ندارند.

حاكميّت انسان

بر مبناي آن چه گذشت از نگرش توحيدي سياست، سه اصل اساسي نشأت مي گيرد:

1) اصل حاكميت مطلقه خدا بر وجود؛

2) اصل در وجود سنن الهي حاكم بر جهان؛

3) اصل آزادي و اختيار انسان.

از ديدگاه صدر(ره)، حاكميت و ولايت مطلق بر جهان و انسان، اصالتاً و حقيقتاً از
آن خداي متعال است:

و خداوند بر اساس حاكميت مطلقه خويش وسنن تكويني حاكم بر وجود، انسان
عاقل مختار را به دليل توانايي تشخيص و استنباط و نيروي اخذ تصميم و اراده بر
سرنوشت خود حاكم كرده است؛ يعني اساس خلقت انسان را - نسبت به موجودات ديگر -
به گونه اي طرح ريزي نموده كه "توانايي و استعداد" اداره جامعه خود را داشته باشد. اين
توانايي، استعداد و علايق ذاتي و بالقوه بشري، آدميان را واجد حقّي مي سازد كه "حقّ ِحاكميّت" يا "حقّ ِولايت" نام دارد؛ به عبارت ديگر، همان گونه كه غرايز و استعدادهاي
ذاتي انسان او را واجد "حقوق ذاتي" [9] نظير "حيات" [10]، "آزادي" [11] و "مالكيّت
خصوصي" [12] مي سازند. [13] ويژگي هاي فطري و استعدادهاي ذاتي به او حق تعيين
سرنوشت خويش را نيز مي دهد.

شهيد صدر از اين حاكميت يا ولايت اعطايي خداوند به بشر به صورت جعل تكويني
تحت عناوين "خلافة العام"، "خلافة الانسان"، "استخلاف"، "استئمام" و "استئمان" ياد
مي كند كه مبناي ايجاد دولت [14]و نظام سياسي و تشكيل حكومت مي باشد.

از ديدگاه صدر، چنين حاكميتي به صورت تكويني و فطري از جانب خدا و مدير و مدبّر
هستي بر بشر عرضه شده است. بنابراين جعل و عرضه خلافت عمومي بر بشر جنبه تكويني
دارد نه اكتسابي يا تشريعي. از سوي ديگر، انسان نيز به دليل اين كه ذاتاٌ زمينه و شرايط لازم را
براي تحقق اين حاكميت داشت، تكويناً و فطرتاً - به صورت طبيعي و ذاتي - مسئوليت آن را بر
دوش گرفت. بر اين اساس خلافت عمومي انسان از بُعد ِبشري "امانتي عمومي"است.

در واقع مي توان خلافت عمومي انسان را داراي دو چهره دانست كه چهره الهي آن
"استخلاف" يا "استئمام" كه همان عرضه يا جعل تكويني و فطري است و چهره انساني آن
"استئمان" يا "امانت عمومي" كه همان پذيرش بشر است كه ذاتي اوست. بنابراين، عرضه

و پذيرش خلافت عمومي انسان هر دو، جنبه تكويني دارند. با توجه به نقش بنيادين اين
نظريه در شكل گيري دولت و نيز ايجاد تشكيلات حكومتي در اين نوشتار به بررسي مفهوم
و ماهيت خلافت انسان و مباني و نتايج پذيرش آن مي پردازيم . [*]

1. مفهوم و ماهيت خلافت انسان

شهيد صدر براي بيان منظور خود در تبيين اين نظريه از مفاهيم و اصطلاحاتي چون "خلافة
الانسان ""جانشيني انسان" يا خلافة العام"جانشيني عمومي"، استخلاف "جانشين دادن"،
استئمام "امامت دادن" و استئمان "امانت دادن" استفاده مي كند. كه در اين جا هر يك را
جداگانه بررسي مي كنيم.

1- 1- "خلافة الانسان" و "خلافة العام"

براي آشنايي با مفاهيم "خلافة الانسان" و "خلافة العام ابتدا بايد به بررسي واژه
"خلافت" در زبان عربي پرداخت:

الف - خلافت: اين واژه در قرآن نيامده است ولي برخي از مشتقاتش نظير: "خليفه" "دو
مرتبه"، "خلائف" "چهار مرتبه"، خلفا "سه مرتبه"، خلف و … در كتاب خدا ذكر شده
است. در زبان عربي خلافت به معناي "جانشيني" و "نيابت" و به اصطلاح امروز "قائم
مقامي" آمده است و "خلف يخلف: جانشين شد، جاي [كسي يا چيزي] را گرفت" و
"خليفه: جانشين، نايب، قائم مقام و … مي باشد". براي نمونه راغب اصفهاني در كتاب
مفردات خود مي نويسد:

"و الخلافة: النيابة عن الغير اما لغيبة المنوب عنهو اما لموته و اما لعجزه و اما

---

[*] بايد ياد آور شويم كه شهيد صدر خلافت انسان را به همراه شهادت و گواهي انبياء مطرح مي كند و گواهي انبياء در عصر غيبت فقها ميرسد و آنان در جهت دهي و كنترل حاكميت نقش موثر دارد ، ليك در اين نوشتار فقط مسئله خلافت عمومي طرح شده و مساله گواهي انبيا " شهادت الانبياء" به فرصتي ديگر موكول شده است .

ب - خلافة الانسان: هنگامي كه واژه خلافت كه به مفهوم جانشيني است به اسمي اضافه
مي گردد به معناي جانشيني و قائم مقامي همان اسم است به نيابت از جانشين كننده.
بنابراين در اين جا منظور از خلافة الانسان جانشيني انسان در زمين به نيابت از خداست. به
علاوه "ال" "الف و لام" در "الانسان" را مي توان داراي يكي از معاني ذيل دانست:

1 - براي استغراق افراد جنس باشد؛ در اين صورت به معناي كلّ و بيانگر شمول،
فراگيري و كليت است يعني "خلافت تمام افراد بشر" يا "جانشيني تمام انسان ها" به نيابت
از پروردگار جهانيان.

2 - براي بيان نوع و جنس باشد؛ در اين صورت به معناي نوع انسان و بازهم بيانگر
"جانشيني براي نوع بشر" به نيابت از خداوند عالميان است. و در هر دو حال معناي آن،
اين است كه "انسان نوعاٌ" و يا "تمام انسان ها" - به صورت بالقوه - خليفه و جانشين خدا در
زمين هستند و لذا "خلافة الانسان" به مفهوم جانشيني و نيابت نوع انسان و يا كل آدميان
است. و اين موضوع بيانگر جعل تكويني خلافت براي نوع بشر در تمام ابعاد زندگاني خود
در كره زمين مي باشد.

ج - خلافة العام: منظور از خلافة العام، جانشيني عمومي انسان بر روي زمين است. اين واژ ه
را مي توان معادل جانشيني عموم نوع بشر دانست زيرا "العام" يا صفت خلافت است كه
منظور خلافت عمومي است و يا مضاف اليه مي باشد كه در آن صورت به معناي عموم افراد
بشر و در واقع نوع بشر است. شهيد صدر آن را مترادف با "خلافة الانسان" مي گيرد. به همين
جهت ما نيز در ترجمه اين دو اصطلاح، عبارت "خلافت عمومي انسان" را برگزيده ايم.

بنابراين "خلافت انسان" يا "خلافت عمومي" يعني جانشيني انسان ها يا مردم در زمين
به نيابت از پروردگار عالم. علت اين جانشيني نيز غيبت، مرگ، عجز و ناتواني
جانشين كننده نيست بلكه به خاطر ترفيع، بزرگداشت، كرامت و رساندن انسان به كمالات
شايسته اجتماعي و فردي مي باشد و علت آن نيز اين است كه انسان به دليل دارا بودن
"عقل"، آزادي، اراده، كمال طلبي و … چنين شايستگي را داشته است:

"و لقد كرمنا بني آدم… و فضلناهم علي كثير ممن خلقنا تفضيلا."

علامه شهيد سيد محمّدباقر صدر از خلافت انسان چنين تعبيري دارد:

شهيدصدر در ادامه مي افزايد:

1 - 2- استخلاف

اين واژه نيز مصدر باب استفعال و از ريشه "خلافت" مي باشد و به مفهوم جانشين
كردن، به خلافت فراخواندن، نيابت دادن و … آمده است:

"استخلف فلاناً": جعله خليفة له و فلانا "من فلان: جعله مكاناً" [19] (استخلف فلاناً او
را جانشين و قائم مقام خود قرار داد، و استخلف فلانا من فلان: او ديگري را جانشين خود

ساخت). شهيد صدر در تحليل عناصر جامعه يكي از اين عناصر را "استخلاف" مي داند.
وي با استناد به آيه:

مي نويسد:

"وقتي اين آيه را مورد مطالعه قرار مي دهيم، ملاحظه مي شود خداوند
تعالي فرشتگان را آگاه مي سازد كه بنياد جامعه اي را روي زمين پي افكنده
است، مي خواهيم بدانيم با توجه به اين عبارت قرآني عناصر اين جامعه
كدام است، از تعبير قرآن مي توان سه عنصر اصلي استخراج نمود. اين
عناصر عبارت اند از:

1 - انسان؛ "الانسان"،

2 - زمين يا به طور كلي طبيعت؛ "الارض او الطبيعة علي وجه عام …"،

بنابراين بر اساس برداشت شهيدصدر جامعه زميني از سه عنصر: "زمين"، "انسان" و
"استخلاف" به وجود مي آيد. رابطه استخلاف نيز به سه صورت قابل تجلي است؛ رابطه
انسان با انسان (خودش)، انسان با ديگران (جامعه) و انسان با طبيعت:

اين رابطه بيانگر اين است كه انسان در برابر سه سرنوشت مسئول و امانت دار است:
"سرنوشت خويش، سرنوشت اجتماع و سرنوشت طبيعت". به علاوه هر چند استخلاف
پيوندي است اجتماعي اما يك سر آن در بيرون از اين جامعه قرار دارد، زيرا عاملي خارج
از اجتماعي كه به وجود آمده، بنيان آن را گذاشته است و او يكي از بنيادهاي اساسي اين

پيوند اجتماعي است. لذا اين پيوند داراي چهار جنبه يا چهار ركن است و از اين چهار
ركن، ركن بيروني از همه مهم تر مي باشد، زيرا مبنا و اساس "استخلاف" اوست. طبيعتاً
پيوند استخلاف به گونه اي است كه در برگيرنده اين ركن خارجي نيز مي باشد. به بيان
شهيدصدر بر اين اساس عناصر يا اركان "استخلاف" عبارت اند از:

1 - مستخلِف - كه خداوند سبحان است (خليفه گرداننده)،

2 - مستخلَف - كه انسان هاي روي زمين هستند (خليفه شده)،

4و3 - مستخلَف عليه - (آن چه خلافت بر آن صورت گرفته است)، كه شامل انسان،
جامعه و زمين (طبيعت) مي باشد. پيوند چهار بعدي استخلاف را مي توانيم به شكل هرمي نشان دهيم:

شهيد صدر بعد از بيان عناصر چهارگانه "ستخلاف"مي نويسد:

يا خدايي و بندگي باشد." [22]

به زعم شهيد صدر اگر بعد يا ركن چهارم اين پيوند اجتماعي "استخلاف" يعني "اللّه"
را برداريم تمام پيوند دگرگون مي گردد و ساختمان حيات اجتماعي به صورتي ديگر در
مي آيد. "حاكميت و مالكيت به رنگ هاي گوناگون پديد مي آيد، حاكميت انسان نسبت به
انسان ديگر به صورت هايي در مي آيد كه تاريخ - بعد از ناديده گرفتن بعد چهارم - گرفتار
انواع و اقسام آن شده است…." [23]

بنابراين آن چه محتواي روابط اجتماعي را تغيير مي دهد بودن يا نبودن "مستخلِف" در
اركان تشكيل دهنده آن است.

1 - 3- اِستئمام

تعبير ديگري كه شهيدصدر براي بيان "خلافت عامه" انسان بر روي زمين به كار مي برد
"اِستئمام" است كه به معني "امامت دادن"، "امام گذاشتن"، "استقرار امانت و رهبري"
و…مي باشد. بر اين اساس به نظر شهيدصدر خداوند انسان را به مقام "امامت" در زمين
مفتخر كرده است.

اِستئمام و امامت تعبير ديگري از استخلاف و خلافت عمومي يا خلافت انسان است.
آن گاه كه از بالا و بُعد آسماني و از ناحيه جاعل خليفه به استخلاف (حاكميّت انسان) در
زمين بنگريم استخلاف،نيابت و جانشيني است و آن گاه كه از بُعد زميني و بشري و از ناحيه
خليفه شونده و با تكيه بر نقش انسان به موضوع خلافت عمومي نظر افكنيم، "استئمام" و
"امامت" و "رهبري" است. يعني هم انسان را به عنوان جانشين خدا در زمين مي يابيم و هم
به عنوان امام و رهبر و حاكم. امامت و رهبري در اين جا مفهومي فطري و تكويني دارد نه
تشريعي يعني جعل آن جعل تكويني و مبتني بر طبيعت خلقت انسان و ويژگي هاي فطري
او يعني عقل و آزادي مي باشد و لذا معنايي عام دارد نه خاص.

1 - 4- اِستئمان

ديگر اصطلاح و مفهومي كه شهيدصدر در بررسي نظريه خلافت عمومي انسان به كار
برده است، "اِستئمان" مي باشد كه به معني "امانت دادن" يا "عرضه امانت" ويا "واگذاردن
امانت" و"امين قراردادن" و … مي باشد. بر اين اساس اگر از زاويه ديگري - يعني باز از
پايين و از زاويه نگاه آدميان يا از برون - به موضوع خلافت انسان نگاه كنيم، آن را به عنوان
امانت مي بينيم. البته امانت در اين جا نيز يك پذيرش تكويني است و در واقع يك سنت
الهي است كه تحقق يافته است. به بيان صدر:

2. ماهيت و حقيقت استخلاف

الف - استخلاف و اعطاي امانت: شهيدصدر بر اين نكته اصرار مي ورزد كه "استخلاف" و
"امامت" انسان در زمين يك "امانت" است و رابطه انسان با جامعه (انسان هاي ديگر) رابطه
"امين" با "مورد امانت" مي باشد. استخلاف و امامت انسان در زمين همان امانتي است كه
آسمان ها، زمين و كوه ها از پذيرش آن سر باز زدند و انسان حامل آن را پذيرفت:

بررسي تحليلي موضوع استخلاف از ديدگاه انسان و به اعتبار پذيرش انسان جانشيني
را در شكل "امانت داري" و "مسئوليت" جلوه مي دهد؛ يعني استخلاف در تحليل جديد به
"اِستئمان" تبديل مي شود، زيرا "استخلاف" برعهده خدا و "اِستئمان" برعهده انسان است.
خلافت و امامت از ناحيه خدا عرضه مي شود ولي پذيرش آن از سوي انسان در قالب
"امانت" تحقق مي يابد:

"امانت همان صورت پذيرفته شده خلافت است: خلافت از ناحيه خدا
عرضه مي شود كه او اين پايگاه بلند را به انسان مي بخشد. امانت و خلافت

بنابراين مفهوم "جعل" در آيات مربوط به خلافت انسان به معناي "عرضه امانت" است،
زيرا در "جعل" همان چهار عنصر "استخلاف و اِستئمان" قرار دارند كه عبارت اند از:

1 - استخلاف = استئمام = استئمان = جعل = عرضه خلافت و امامت.

2 - مستخلف = مستئمم = مستئمن = جاعل = معروض منه = خدا.

3 - مستخلف = مستئمم = مستئمن = مجعول = معروض عليه = انسان.

4 - مستخلف عليه = مستئمم عليه = مستئمن به = مجعول له = معروض = جامعه و طبيعت.

ب - تكوين يا تشريع: حال بايد ديد آيا اين "جعل" يا عرضه "خلافت و امانت" عرضه تشريعي
و قانوني است - آن گونه كه برخي پنداشته اند - يا نه عرضه تكويني و طبيعي است؟ اين خلافت
يا پيوند اجتماعي بنا بر تفسير آيه 72 سوره احزاب بر انسان عرضه شده است. و انسان هم آن را
پذيرفته و زير بار مسئوليت آن رفته است و لذا تبديل به امانت شده است،زيرا تا مورد امانت را
امين نپذيرد در رابطه و قرارداد مبتني بر امانت و امانت داري تحقق نمي يابد. بنابراين در اين جا
سخن از امانتي است كه بر انساني عرضه شده و او هم آن را پذيرفته و لذا رابطه اجتماعي
استخلاف تحقق يافته است در حالي كه همين خلافت بر موجودات ديگر عرضه شد ولي آن را
نپذيرفتند. اين جاست مي گوييم اين جعل و عرضه تشريعي و قانوني نيست بلكه تكويني و
فطري است و با جعل هاي تشريعي نظير ارسال رسل تفاوت دارد. يعني به بيان شهيد صدر اين
"جعل و عرضه" يك سنت اجتماعي - سياسي يا تاريخي است نه يك تشريع و قانون گذاري كه
براي اطاعت و پيروي صورت مي گيرد چه، اطاعت و پيروي در مورد موجودات ديگر نظير
كوه ها،آسمان ها و زمين كه قبلاٌ اين امانت بر آنها عرضه شده است معني ندارد:

"از اين جا در مي يابيم كه اين عرضه، عرضه تكويني است نه عرضه
تشريعي. مقصود اين است كه، اين عطاي پروردگار در جست وجوي
جايي متناسب با طبيعتش، متناسب با فطرت و سرشتش، متناسب با

بنابراين در انديشه شهيدصدر، حاكميت و خلافت انسان، سنتي فطري و در عين حال
تاريخي و سياسي است و لذا هر چند انسان "ظلوم و جهول" مي تواند در مقابل آن بايستد و
با آن برزمد و مانع تحققش گردد، نمي تواند منكر وجود آن گردد.

ج - استخلاف عمومي و نوعي: آيا اين خلافتي كه خداوند به عنوان امانت در اختيار
انسان نهاده است،آن گونه كه برخي مي پندارند، اعلام حاكميت و خلافت براي شخص
آدم (ع) است يا اين كه نوع انسان مورد نظر است. در آيه 30 سوره بقره مطرح شده است
كه فرشتگان در برابر اين استخلاف اعتراض كردند و گفتند آيا خلافت را در اختيار
انساني مي گذاري كه در زمين فساد و خونريزي مي كند…؟ از اين اعتراض فرشتگان
بر مي آيد كه خلافت اختصاص به حضرت آدم (ع) نداشته است زيرا آن كس كه در زمين
خونريزي و فساد مي كند، طبق آنچه فرشتگان را نگران كرده است آدم (ع) نبوده
است. [28] به علاوه در مورد اين كه شخص آدم(ع) در زمين خونريزي يا فساد كرده باشد
تاريخ چيزي را بيان نكرده و بر اساس آيات قرآن و نيز نص كتب تورات و انجيل اولين
خونريزي به دست فرزند آدم(ع) قابيل صورت گرفته است. هم چنين معني ندارد كه
فرشتگان به موضوعي موقتي و چند ساله اعتراض نمايند بلكه آن ها به موضوعي مستمر
و هميشگي اعتراض داشتند موضوعي كه به عنوان يك سنت در تاريخ جهان در مي آيد و
تا انسان بر روي زمين زندگي مي كند ادامه خواهد داشت. در آياتي ديگر نيز استخلاف و

خلافت به تمام انسانها انسانها نسبت داد شده است:

1 - "امن يجيب المضطر اذا دعاه و يكشف السوء و يجعلكم خلفاء الارض" [29]

2 - "اذ جعلكم خلفاء من بعد قوم نوح" [30]

3 - "جعلكم خلائف الارض" [31]

بنابراين موضوع خلافت امري تكويني و لذا همگاني و عمومي است و اختصاص به
حضرت آدم (ع) ندارد.

اين است كه پيامبر اسلام (ص) مي فرمايد: "كلكم راع و كلكم مسئول عن رعيته" [33]

موضوع ديگري كه شهيد صدر صريحا مطرح نكرده است ولي از بحث هاي او قابل
استنتاج است اين است كه "خلافت انسان" تفويض حاكميت الهي به انسان نيست، زيرا
حاكميت الهي مطلقه، نامحدود و حقيقي است و لذا قابل واگذاري به موجوداتي با
ويژگي هاي محدود نمي باشد. به علاوه حاكميت بر جهان هستي از صفات خدا و عين
ذات اوست و لذا تفويض آن معنا ندارد. تجزيه پذيري نيز در حاكميت خدا راه ندارد كه
بخشي از آن را به بشر تفويض نموده باشد. "خلافت و حاكميت عمومي بشري" هم چون
ساير قوانين و سنّت هاي الهي از امور فطري و تكويني است كه به عنوان نياز طبيعي انسان و
براي رسيدن به كمال از جانب خدا براي او تكويناً و ذاتاً جعل و عرضه شده است و ذاتاً نيز
از سوي او مورد پذيرش قرار گرفته است.

3. ويژگي هاي خلافت انسان

الف - جعل الهي: خداوند انسان را جانشين خود در زمين قرار داده است و اين جانشني با
هدف رشد، تعالي و حركت انسان به سوي سعادت و كمال جاوداني صورت گرفته است.
بنابراين از اين ديدگاه انسان نمي تواند ادعا كند كه ذاتا داراي حاكميت و خلافت است،زيرا
انسان جايگاه "خلافت" و پايگاه، امانت و مسئوليت الهي است به همين جهت در قرآن نيز
خلافت انسان در زمين با فعل "جعل" بيان شده است. بنابراين از اين نظر كه منشأ و
سرچشمه آن بيرون از جامعه انساني است جعلي است.

ب - محدوديت و نسبيت: با توجه به اين كه خلافت در زمين به دست انسان ها تحقق
مي يابد و توانايي ها، امكانات و تلاش هاي بشري محدود و نسبي است لذا خلافت او نيز
همين گونه خواهد بود. اين ويژگي مهم در اين نظريه بيانگر اين است كه خلافت به صورت
مطلقه و با اختيارات نامحدود معنا ندارد. به ويژه كه انسان موجودي است كه امكان خطا،
اشتباه، گناه و معصيت وحتي آلوده شدن به ظلم و فساد را دارد (انه كان ظلوماً جهولاً) و
چنين وضعي در سياست و قدرت به مراتب بيشتر است.

ج - تكويني و فطري: ولايت و خلافت انسان در زمين امري طبيعي و تكويني است؛
يعني مطابق با ساخت و سرشت طبيعي اوست و تشريعي، وضعي و قانوني نمي باشد؛
يعني به عنوان وظيفه و تكليف به او عرضه نشده است بلكه به خاطر تناسب و هم آهنگي كه
با سرشت و ساختار طبيعي اش داشته است به او عرضه شده و او نيز آن را پذيرفته است و
اگر فعل "جعل" را در مورد آن به كار مي برد، جعلش تكويني و فطري است نه تشريعي و
وضعي. جعل در اين جا چيزي شبيه به "خلق" يا تكميل خلق مي باشد. همان گونه كه در

قرآن ابتدا از خلق آسمان ها و زمين سخن مي گويد و بعد با جعل ظلمات و نور آن را كامل
مي كند. [35]

د - سنت الهي: خلافت انسان در زمين چون امري فطري و واقعي است و ريشه در طبيعت
انسان و جهان دارد از آن به "سنت" يا "قانون" الهي تعبير مي شود. بنابراين تمام خصوصيات
سنت هاي الهي را دارد. منتها سنتي است از نوع سنت هاي گروه سوم يعني گرايش هاي
طبيعي و فطري، بدين معنا كه انسان به عنوان موجودي اجتماعي - سياسي (يا به تعبير
ابونصر فارابي "مدني") بدون خلافت و حاكميت انسان - به معناي واقعي - نخواهد بود و
اين ويژگي را نمي توان از او جدا كرد، هر چند كه مي توان موقتاً با فطرت و سرشت انسان
به مقابله برخاست و در مقابل سنت هاي فطري ايستاد.

ه- - عموميت و همگاني: "خلافت انسان" موضوعي عمومي، انساني و همگاني است.
فراگيرنده جهان شمول و عام است و به هيچ فرد، گروه يا طبقه خاصي تعلق ندارد و هيچ
فرد يا گروه يا طبقه اي نمي تواند ادعا كند كه ديگران فاقد آن هستند. همان گونه كه انسان ها
همه در پيشگاه حق برابرند، در دارا بودن حق ولايت و خلافت در زمين نيز برابرند.

و - گستردگي و شمول: حوزه و دايره خلافت انسان در زمين بسيار گسترده است و تمام
ابعاد زندگي او را در بر مي گيرد. در سياست، در اقتصاد، جامعه، فرهنگ، اخلاق،
دانش و … انسان جانشين خداست. مثلاً در اقتصاد انسان به عنوان خليفه خدا:

در قرآن نيز به اين نوع استخلاف اقتصادي اشاره شده است:

بنابراين خلافت انسان تنها يك خلافت سياسي محض نيستبلكه ابعاد گوناگوني

دارد و راهي است براي رسيدن بشر به مقام عبوديت محض الهي و خداگونه شدن. برخي
از ابعاد استخلاف عبارت اند از:

1) ايجاد جامعه سياسي و دولت و در نهايت تشكيل حكومت (خلافت سياسي)؛

2) خلافت اخلاقي، تربيتي و پرورشي (انسان سازي)؛

3) ايجاد عدالت اقتصادي، توسعه، رفاه و پيشرفت (خلافت اقتصادي)؛

4) خلافت علمي و فرهنگي؛

5) خلافت اجتماعي؛

6) خلافت بر طبيعت؛

7) خلافت انسان بر نفس خود و … و به تعبير شهيد صدر:

در بعد سياسي نيز اين خلافت داراي سه جنبه است: يكي ولايت، رهبري و خلافت
در جامعه، دوم امانت داري و تحقق مسئوليت و سوم نظارت، گواهي، شهادت و
مشاركت در امور سياسي جامعه. اين هر سه ناشي از دو ويژگي طبيعي انسان يعني عقل و
آزادي است.

ز - برابري در خلافت: به نظر ِشهيدنظر صدر تمام انسان ها در دارا بودن حقوق مربوط به خلافت
با هم برابرند و حق خلافت هيچ كس طبيعتا بيش تر از ديگري نيست، يعني همان حق و
سهمي كه شخص الف براي تحقق خلافت خدا در زمين دارد، شخص ب نيز داراست و از
اين جاست كه در اين نظريه برتري طلبي و سلطه جويي افراد بر يكديگر منتفي است.

"همان گونه كه گذشت مردم صاحب حق و عهده دار حمل اين امانت هستند
و همگي نسبت به اين حق در پيشگاه قانون با هم برابرند و تمام آن ها در
جهت تحقق آن، حق بيان آرا و افكار و انجام فعاليت هاي سياسي به

ح - امانت بودن: امانت آن چيزي است كه امانت دار بايد در آن بر اساس رضايت و توافق
صاحب امانت دخل و تصرف نمايد. خلافت انسان در زمين از نوع امانت است؛ يعني
جامعه و طبيعت مورد امانت هستند و انسان امانت دار آن ها. به همين جهت امانت،
مسئوليت و تعهد را به دنبال دارد.

ط - توحيدي بودن: مركز و محور اصلي خلافت انسان را "توحيد" تشكيل مي دهد و مبنا
و اساس آن در اعتقاد به مبادي توحيدي قرار دارد و لذا بدون پذيرش توحيد، تحقق آن بعيد
به نظر مي رسد.

ي - غير قابل سلب بودن: همان گونه كه قبلاً بيان شد "خلافت انسان" در زمين جنبه
عمومي و همگاني دارد و همگان در دارا بودن آن و حقوق مربوط به آن با هم برابرند. از
اين دو مقدمه مي توان نتيجه گرفت كه نمي توان حق خلافت در زمين را در هيچ يك از ابعاد
آن (سياسي، حقوقي، اقتصادي و …) از كسي سلب كرد. به عنوان نمونه يكي از ابعاد آن
استخلاف در طبيعت و ثروت است كه حق مالكيت خصوصي را به دنبال دارد، نمي توان
حق مالكيت خصوصي را از كسي سلب كرد. در امور سياسي نيز همين گونه است. مثلاً
يكي از جنبه هاي آن حق نظارت و مشاركت در حكومت است و اين حق را نمي توان از
كسي سلب نمود.

ك - غير قابل انتقال بودن: اين خلافت به دو دليل غير قابل انتقال است، اولاً همه داراي
حق خلافت برابرند و حق دخالت آن ها در امور جامعه يك سان مي باشد. پس انتقال آن از
كسي به ديگري بي معنا است و ثانياً: انتقال حق خلافت از كسي به ديگري به معناي اين

است كه او ديگر بر سرنوشت خود، جامعه و طبيعت حاكم نيست و تحت سلطه ديگران
قرار دارد و اين امر برابر است با از بين رفتن آزادي او.

ل - زيربنا و اساس حكومت: مردم با دارا بودن حق خلافت در زمين است كه مي توانند با
تشكيل حكومت اداره امور جامعه را به دست گيرند، زيرا مادامي كه مردم همه، حقّ دخالت
در سرنوشت جامعه خود را نداشته باشند، نمي توانند به تشكيل حكومت اقدام كنند:

4 - مباني خلافت انسان

تا اين جا به تبيين مفهوم خلافت انسان يا خلافت عمومي و ويژگي هاي آن پرداختيم. حال
بايد ديد كه اين "خلافت عمومي" بر چه مبنا و اصولي استوار است. در اين جا برخي از
مباني و اصول عمده خلافت عمومي انسان بيان مي شود:

الف - تكوين و فطرت بشري: انسان موجودي است مدني يا اجتماعي، يعني بدون
تشكيلات، نظم و اجتماع نمي تواند به زندگي خود ادامه دهد. قرن ها پيش ارسطو به اين
مهم توجه كرده است:

---

[*] مترجم وطن را در اين جا در ترجمه polis آورده است كه بيانگر وجود ساختار و تشکيلات مدني
(جامعه سياسي يا مدينه) است.

اجتماعي بودن انسان به معنا اين است كه داراي سرنوشتي مشترك به نام سرنوشت
اجتماعي مي باشد.بنابراين فطرت و طبيعت انسان به گونه اي است كه بتواند بر اين
سرنوشت مشترك حاكم باشد و مفهوم تكويني و فطري بودن خلافت عامه انسان نيز همين
است؛ يعني انسان برحسب فطرت و طبيعت و اقتضاي تكوين بر سرنوشت خويش حاكم
شده است. سنت تاريخي بودن خلافت انسان نيز هم آهنگي و تناسب آن را با ساختار
طبيعي و فطري انسان مي رساند. به بيان شهيدصدر:

ب - عقل و خرد انسان: مهم ترين ويژگي انسان كه او را از ساير موجودات جهان هستي
متمايز مي سازد عقل [43] است. به همين جهت در تعريف انسان گفته اند "حيوان ناطق" يعني
حيواني كه صاحب نطق، شعور، ادراك و فهم و به طور كلي عقل است. عقل در اين جا
عبارت است از نيروي درك و فهم و تشخيص و در مقابل "سفه" و "جهل" قرار دارد.
امام هفتم(ع) در مورد عقل به اين مفهوم مي فرمايد:

مضمون روايت اين است كه خداوند به اهل عقل و فهم در كتابش بشارت داده است
آن جا كه مي فرمايد: به بندگاني كه به سخن و گفتار گوش فرا مي دهند، پس نيكوترين آن را
بر مي گزينند. از اين سخن كاملاً پيداست كه بارزترين جنبه عقل درك، تشخيص و تميز
صحيح از غلط و حق از باطل است. [45] بنابراين انسان عاقل آن توانايي و استعداد را دارد كه
بتواند در مورد سرنوشت خود تصميم بگيرد يا در آن مداخله و مشاركت كند.

ج - آزادي و اختيار: انسان موجودي است صاحب اختيار و مبناي خلقتش بر اساس آزادي
است؛ يعني هيچ نيرويي نمي تواند مانع حركت اراده انسان گردد. تنها انسان آزاد است كه
مي تواند در اداره امور جامعه خود مشاركت نمايد و همين آزادي انسان بود كه باعث شد
بتواند عرضه امانت الهي را بپذيرد. (بر اساس يك نظريه) فرشتگان با اعتراض خود خيال
مي كردند كه اين خلافت به موجوداتي نظير خودشان كه آزادي و اختيار در آن ها راه ندارد
تعلق مي گيرند، در حالي كه مضمون آيات چيز ديگري را بيان مي دارد و آن اين كه خداوند
با اعلام "اني اعلم ما لا تعلمون" اشاره به تفاوت انسان با ملائكه در مورد تعلق خلافت
عمومي مي نمايد. بنابراين انسان از آن روي سزاوار خلافت مي شود كه موجودي آزاد
است و صاحب اختيار.

د - اراده و عزم: برآيند عقل و آزادي در انسان چيزي است كه اراده نام دارد يعني انسان با
عقل مي سنجد، تشخيص مي دهد، ارزيابي مي كند و آن گاه با آزادي تصميم مي گيرد.
پس اراده و عزم در جايي ممكن است كه تشخيص و آگاهي همراه با آزادي، اختيار و
قدرت انتخاب وجود داشته باشد.

پذيرش خلافت انسان از سوي او بيانگر عزم و تصميم اوست. البته تصميم و عزم در
اين جا جنبه تكويني دارد.

ه- - حق ولايت و مسئوليت (حق ولايت نظارتي يا ارشادي): شهيد صدر با اشاره به آيه
71 سوره توبه مطرح مي سازد كه انسان هاي مؤمن بر يكديگر داراي ولايت ِ[ارشادي
ومبتني بر نصح] هستند: "المؤمنون و المؤمنات بعضهم اولياء بعض…."

و نمونه اي از تجلي اين نوع ولايت ارشادي و نظارتي و مبتني بر نصح و خيرخواهي
در "امر به معروف" و "نهي از منكر" قرار دارد كه نوعي نظارت و مشاركت اجتماعي است
"يأمرون بالمعروف …" دارا بودن اين حق است كه به انسان اجازه مي دهد ديگري را امر و
نهي نمايد يا اخطار كند يا نصيحت نمايد و اگر انسان چنين حقي را بر ديگري نداشت

چگونه مي توانست به او بگويد: "اين كار را بكن"، (فلان كار به صلاح تو نيست". اين
حق ولايت و حاكميت بيانگر اين است كه انسان نمي تواند نسبت به جامعه و سرنوشت آن
بي تفاوت بماند:

و - اعتقاد به توحيد: يكي ديگر از مباني خلافت انسان اعتقاد به توحيد و به ويژه بعد
اجتماعي توحيد در زندگي انسان مي باشد.

منظور اين است كه با رد حاكميت ها و خلافت هاي غير الهي، انسان "خلافت
عمومي خود" را مي پذيرد و در جهت تحقق آن مي كوشد، زيرا بدون نفي حاكميت هاي
ديگر اصولاً پذيرش حاكميت و خلافت خود معنا ندارد. به علاوه انسان در جهت
وابستگي به مركزيت توحيد است كه مي تواند مفهوم خلافت عمومي خود را در زمين
تحقق بخشد و دست هاي سلطه گران را از سر خود كوتاه نمايد:

ز - شورا و مشورت: شهيد صدر با اشاره به آيه " امرهم شوري بينهم" [49]، شورا را يكي
از مباني و پايه هاي خلافت انسان مي داند. [50] شورا و مشورت يكي از مهم ترين

روش هاي عرفي و عقلايي و فطري در زندگي اجتماعي انسان است كه حتي در نظام هاي
استبدادي نيز به صورتي، هر چند ضعيف وجود داشته است. اصولاً مسئله شور و تبادل
نظر در ميان انسان ها تاريخي انساني دارد و در اسلام نيز جايگاه والايي يافته و يكي از
سوره هاي قرآن به نام سوره "شوري" نام گرفته است. در سيرت پيامبر (ص) و ائمه
اطهار (ع) نيز به كرات شورا و مشورت در امور ديده مي شود. همان گونه كه به تحقق آن
نيز سفارش كرده اند.

به بيان شهيد صدر:

به طور كلّي شورا عملي اخلاقي و عقلايي است كه ذاتي و فطري انسان ها است و
هدف آن رسيدن به نظر و رأي صائب، جامع، معقول و صحيح است.

5 - نتايج نظريه خلافت انسان

الف - ايجاد جامعه سياسي، دولت و تشكيل حكومت: جامعه انسان به عنوان جانشين
خدا در زمين براي اداره و تدبير امور خود به ايجاد دولت و در نتيجه تشكيل حكومت
مي پردازد. بنابراين پايه و اساس دولت "خلافت عامه انسان" است. چه اگر انسان
جانشين خدا در زمين نباشد چگونه مي تواند به تدبير امور جامعه پرداخته و در آن تصرف
نمايد. خليفه بودن يعني توانايي بالقوه ايجاد دولت و تشكيل سازمان هاي حكومتي را
داشتن و لذا بر انسان است كه اين توانايي و استعداد بالقوه را به نيرويي بالفعل تبديل
كرده، دولتي را به وجود آورد و براي تأمين اهداف دولت به تشكيل حكومت و نهادهاي
سياسي بپردازد. دولت جامعه اي سياسي است كه از طريق آن بعد سياسي خلافت انسان

"سياست" تحقق مي يابد:

بر اساس اين آيه داود خليفه خدا در زمين است و اين خلافت هم مي تواند تكويني
باشد و خلافت عمومي انسان به او تخصيص يافته باشد، زيرا طرف خطاب اوست و او
انساني است نماينده و نمونه انسان هاي ديگر و هم مي تواند تشريعي باشد و تحقق خلافت
او در ايجاد حكومت حقيقي و صحيح مي باشد.

ب - آزادي انسان و عدم سلطه جويي: با پذيرش حاكميت مطلق الهي و اين كه او همه
مردم را جانشين خود در زمين قرار داده است نه فرد، گروه يا طبقه خاصي را و همگان در
اين جانشيني ذاتاً با هم برابرند، سلطه جويي و برتري خواهي نفي مي شود و آزادي انسان
حفظ و رعايت مي گردد. از اين ديدگاه حتي امتيازات معنوي و تقوا و ايثار در راه خدا هيچ
گونه برتري سياسي - اجتماعي و سلطه اي را براي انسان ها به وجود نمي آورد. در هر حال
انسان صاحب تقوا با افراد ديگر در جهت تحقق اين خلافت و در برابر حقوق اجتماعي و
سياسي با هم برابرند.

ج - پيشرفت و تكامل: به نظر شهيد صدر، با پذيرش اين نظريه را ه پيشرفت، توسعه و
تكامل بر روي انسان باز است و افراد انساني در اين راه هيچ گونه محدوديتي نخواهند
داشت و اين حركت تكاملي انسان تا رسيدن به خدا (ايده آل مطلق) ادامه دارد يعني توقف

در آن نيست:

شهيد صدر در تفسير اين آيه مي نويسد:

انسان خليفه الله در اين مسير نگاه خود را به آسمان مي دوزد و زمين را با چشم
آسماني مي بيند برعكس انسان غربي كه نگاه خود را به زمين دوخته است و آسمان را
فراموش كرده است و شرقيان كه به آسمان چشم دوختند و زمين را فراموش كردند. آن گاه
كه نگاه به زمين با ديد آسماني معنوي صورت گيرد، راه حركت را به سوي تحقق خليفه
اللهي در آن باز مي كند:

د - خداگونه شدن و هدف نامحدود: هدف و اساس "خليفه اللهي" انسان و تشكيل دولت
و حكومت وي در زمين اين است كه بتواند ارزش هاي الهي را در خود پياده نمايد و چون
ارزش ها و صفات حق تعالي نامحدود است بنابراين تحرك و پويايي انسان هميشگي
است:

ه- - قدرت فساد نمي آورد: نگرش برخي از انديشمندان غربي اين نظر را به وجود آورده
است كه قدرت فساد مي آورد. …ولي از ديدگاه شهيدصدر، احساس مسئوليت و
امانت داري و حضور در پيشگاه خدا و توجه به آخرت مانع از فساد قدرت مي شود.

جامعه اي كه بر اساس خليفة الله بودن انسان به وجود مي آيد، يك جامعه توحيدي
است؛ يعني توحيد بر كليه روابط و ضوابط حاكم و جامعه حاكم است بنابراين در چنين
جامعه اي انسان از قيود حيواني و مادي رها شده و به اجراي صحيح قانون و عدالت در
جامعه مي پردازد.

و - تحقق عدل و قسط: عدالت يكي از برجسته ترين اهداف آدميان در زندگاني فردي و
اجتماعي است. زندگي بشري بدون عدالت فاقد تمام خيرات و نيكي ها خواهد بود. اگر
در جامعه اي عدالت و قسط نباشد در آن، نشاني از امنيت و انصاف هم نخواهد بود.
گويا عدالت ركن اساسي و پايه زيرين تمامي خيرات و خوبي ها و ارزش هاي انساني
است.

با پذيرش نظريه خلافت عمومي انسان در زمين براي تمامي افراد بشر و تلاش در
تحقق و اجراي آن به نحوي شايسته، تبعيض ها و دو گونه نگري ها از جامعه بشري برداشته
مي شود، زيرا پذيرش اين نظريه متضمن اصل اساسي در حيات سياسي و اجتماعي
انسان ها است كه عبارت اند از:

1 - اصل "لا ولاية لاحد علي احد" به عنوان اصل اول در اداره جامعه بشري و
سرنوشت انسان ها در درون جامعه سياسي "مدينه"؛

2 - اصل آزادي همگان در تعيين سرنوشت خويش؛

3 - اصل رعايت حقوق برمبناي دو اصل "آزادي" و "برابري" و با رعايت "استعدادهاي
افراد" و "لياقت هاي افراد".

حال تحقق اين سه اصل - به ويژه اصل سوم كه بر مبناي دو اصل ديگر صورت
مي پذيرد - در جامعه جايي براي بي عدالتي و تبعيض باقي نمي ماند و اگر نابرابري ديده
مي شود اين نابرابري به حقوق نابرابر كه ناشي از استعدادهاي نابرابر يا لياقت هاي نابرابر
است بر مي گردد و لذا اين گونه نابرابري عين برابري به مفهوم واقعي كلمه و لذا عدالت
است. در حالي كه در اصل آزاد بودن افراد در تعيين سرنوشت خويش و ساير حقوق
طبيعي همه با هم برابر خواهند بود و هيچ كس بر ديگري برتري نخواهد داشت. برتري در
جايي مطرح مي شود كه كسي بدون تضييع حقوق ديگران و بدون ضايع كردن خود و
حقوق انساني - الهي خود و با رعايت برابري استفاده از امكانات طبيعي، لياقت بيشتري را
از خود نشان دهد. بنابراين تحقق نظريه خلافت عمومي انسان راهي براي رسيدن به عدل و
قسط در جامعه بشري است.

---